Sự thật và hư cấu Yuval Noah Harari

Vấn đề của sự thật là, trước hết, sự thật rất tốn kém, trong khi hư cấu thì rất rẻ. Ví dụ, nếu bạn muốn viết một cuốn sách lịch sử chân thực về Đế chế La Mã, bạn cần đầu tư rất nhiều. Rất nhiều năng lượng, thời gian, tiền bạc, bạn cần học tiếng Latinh, có lẽ bạn cần học tiếng Hy Lạp, tiếng Hy Lạp cổ đại, bạn cần tiến hành các cuộc khai quật khảo cổ và tìm kiếm những hiện vật cổ đại như chữ khắc, đồ gốm hay vũ khí và phân tích chúng – rất tốn kém và khó khăn. Viết một câu chuyện hư cấu về Đế chế La Mã thì rất dễ. Bạn chỉ cần viết bất cứ điều gì bạn muốn. Và nó sẽ xuất hiện trên trang giấy hoặc trên internet. Sự thật thường cũng rất phức tạp, bởi vì thực tế vốn dĩ phức tạp. Bạn muốn đưa ra một lời giải thích chân thực về lý do tại sao nền cộng hòa La Mã sụp đổ, hoặc tại sao Đế chế La Mã cuối cùng sụp đổ – rất phức tạp. Trong khi đó, hư cấu có thể được làm cho đơn giản nhất có thể, và mọi người thường thích những lời giải thích đơn giản hơn những lời giải thích phức tạp. Và cuối cùng, sự thật có thể đau đớn, không hấp dẫn. Chúng ta thường không muốn biết sự thật về bản thân mình, dù là ở cấp độ cá nhân, đó là lý do tại sao chúng ta phải đi trị liệu tâm lý nhiều năm để biết những điều mình không muốn biết về bản thân, và cả ở cấp độ quốc gia nữa. Mỗi quốc gia đều có những giai đoạn đen tối riêng, những bí mật đen tối mà người ta không muốn biết. Một chính trị gia chỉ nói sự thật, toàn bộ sự thật và không gì ngoài sự thật, trong chiến dịch tranh cử khó có thể giành được nhiều phiếu bầu. Vì vậy, trong cuộc cạnh tranh giữa sự thật, vốn tốn kém, phức tạp và đôi khi đau đớn, và sự hư cấu, vốn rẻ tiền, đơn giản và có thể được làm cho rất hấp dẫn, sự hư cấu thường thắng thế. Và nếu bạn nhìn vào các mạng lưới hệ thống quy mô lớn trong lịch sử, chúng thường được xây dựng trên sự hư cấu, chứ không phải trên sự thật. Nguồn Facebook GS: Phùng Hồ Hải - viện toán học Việt Nam.